Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) 25. yılında 26 trilyon dolarlık GSYH’ye ulaşması, küresel dengelerde yeni bir aktörün yükselişini gösteriyor.
Ekonomik Araştırmalar ve Reformlar Merkezi (CERR), Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) 25. kuruluş yılına özel bir çalışma yayımladı. Çalışmaya göre, ŞİÖ üyesi ülkelerin birleşik nominal Gayri Safi Yurt İçi Hasılası (GSYH) 26 trilyon doları aşarak küresel ekonominin yaklaşık dörtte birini oluşturuyor. Örgütün toplam nüfusu ise 3,4 milyara ulaştı.
Satın alma gücü paritesine göre ŞİÖ ülkeleri, küresel GSYH’nin üçte birinden fazlasını temsil ediyor. Örgüt üyesi ülkeler, 2025 yılında yüzde 5 civarında bir ortalama ekonomik büyüme göstererek yüzde 3,4 olan küresel büyüme oranını geride bıraktı.
ŞİÖ ülkeleri dünya kömür üretiminin yaklaşık yüzde 69’unu ve doğal gaz üretiminin yüzde 30’unu gerçekleştiriyor. Sahip oldukları geniş enerji kaynakları, sanayi altyapısı ve tüketici pazarlarıyla küresel ekonomide önemli bir konuma sahip bulunuyorlar.
Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından 2001’de kurulan ŞİÖ, zaman içinde genişledi. Hindistan ve Pakistan 2017’de, İran 2023’te, Belarus ise 2024’te örgüte katılarak üye sayısını 10’a yükseltti.
ŞİÖ içi ihracat, 2015-2024 döneminde yaklaşık 2,5 kat artış gösterdi. Bu artışla birlikte ticaret hacmi 271 milyar dolardan 674 milyar dolara yükseldi. Üye ülkelerin toplam dış ticaretindeki payı aynı dönemde yüzde 8,9’dan yüzde 14,2’ye çıktı.
ŞİÖ üyesi olmayan Türkiye, 2012 yılından itibaren örgütün “diyalog ortağı” statüsünde yer alıyor. Türkiye, bu kapsamda terörizm, sınır aşan suçlarla mücadele, enerji, ticaret ve bölgesel bağlantısallık gibi alanlardaki çalışmaları yakından takip ediyor.
Marmara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Emel Parlar Dal, Türkiye’nin ŞİÖ ile ilişkilerini geliştirmesini bir dış politika hareket alanını genişletme çabası olarak değerlendirdi. Dal, ŞİÖ’nün AB ve NATO ile aynı odağa ve kurumsal kapsama sahip olmadığını vurguladı.
Prof. Dr. Dal, NATO’dan farklı olarak ŞİÖ’nün kolektif savunma yerine güvenlik diyaloğuna odaklandığını belirtti. Bu nedenle Türkiye’nin ŞİÖ angajmanının, Batı’dan kopuş değil, hem Batı hem de Doğu ile ilişkileri sürdürerek stratejik özerkliğini artırma amacı taşıdığını ifade etti.
Prof. Dr. Emel Parlar Dal, ŞİÖ’nün genişlemesini, ABD ve Batı merkezli uluslararası düzene karşı doğrudan alternatif bir güç bloğunun oluşumu olarak görmedi. Dal, son genişlemenin Avrasya’daki aktörlerin birbirlerini dengeleme ve bölgesel kapasiteyi artırma arayışlarını yansıttığını dile getirdi.
Dal, ŞİÖ ülkeleri arasındaki ekonomik ve stratejik önceliklerin yanı sıra koordinasyon düzeyinin de farklılık gösterdiğini belirtti. Üyelerin Çin karşısındaki ekonomik ve stratejik asimetrisi, ortak bir ekonomik blok oluşumunu sınırlıyor.
Prof. Dr. Dal, Türkiye’nin asıl avantajının Batı ile Avrasya arasında iletişim ve arabuluculuk kanalı olabilmesi olduğunu vurguladı. ŞİÖ ile aşırı yakınlaşmanın NATO ve AB bağlamında güven kaybına yol açarak bu stratejik avantajı zayıflatabileceği uyarısında bulundu.
Üye ülkeler arasındaki ticaretin 2,5 kat artmasının ŞİÖ’nün ekonomik etkileşim kapasitesini yükselttiğini belirten Dal, bunun doğrudan örgütsel bir ekonomik bütünleşme olarak yorumlanmaması gerektiğini söyledi. ŞİÖ’nün AB benzeri bir ekonomik entegrasyon olmadığını ekledi.
Dal, ŞİÖ’nün altında yatan Hindistan-Pakistan-Çin rekabeti ve Orta Asya’daki Rus-Çin güvenlik rekabetinin, örgüt çerçevesinde daha derin ilişkiler kurulmasını Türkiye açısından riskli hale getirebileceğini ifade etti. Ankara’nın bu rekabetlerden uzak durarak ekonomik fırsatları değerlendirmesi önem taşıyor.
